Rząd na uchodźstwie – ostatni bastion II Rzeczypospolitej

Władysław Raczkiewicz, August Zaleski, Stanisław Ostrowski – to trzej Prezydenci RP na uchodźstwie, których szczątki zostaną sprowadzone do kraju. Symbolicznym zwieńczeniem historii ich życia i pracy na rzecz niepodległej Polski będzie uroczysty pochówek Prezydentów na ojczystej ziemi – w Mauzoleum budowanym obecnie w Świątyni Opatrzności Bożej.

Jakie były losy polskiego rządu na uchodźstwie? Przypomnijmy ten ważny fragment polskiej historii.

Warszawa – Paryż – Londyn

1 września 1939 roku przyniósł Polsce ostrzelanie Westerplatte i naloty na Wieluń. O ile niemiecka agresja była czymś spodziewanym, tak atak Rosji sowieckiej 17 września zaskoczył wszystkich, przekreślając szanse Polaków na skuteczną obronę przed najeźdźcami.

W obliczu klęski ówczesny prezydent Ignacy Mościcki opuścił tereny Rzeczpospolitej i znalazł się w Rumunii. Tam został jednak uwięziony.

Zdawał sobie sprawę z tego, że Polska musi mieć na Zachodzie stosownego reprezentanta, wokół którego powinien utworzyć się polski rząd na uchodźstwie. Na swojego następcę wyznaczył przebywającego wówczas w Paryżu Władysława Raczkiewicza.

Prezydent Raczkiewicz kierował polskim rządem na uchodźstwie przez cały okres II wojny światowej. Najpierw w stolicy Francji, a potem po zajęciu Paryża przez Niemców, w Londynie.

Funkcjonowanie na obczyźnie rządu czy prezydenta w momencie zajęcia kraju przez agresora jest regulowane przez prawo międzynarodowe. Państwo istnieje w obszarze władzy, choć nie ma terytorium i ludzi, które mu podlegają – mówi historyk prof. Rafał Habielski.

Dla zachowania suwerenności Rzeczypospolitej

Kiedy do Prezydenta Raczkiewicza doszły informacje, że alianci zamierzają uznać utworzony przez komunistów rząd w Warszawie za prawowity organ władzy, pod koniec czerwca 1945 roku wydał apel do narodu. W dokumencie czytamy:

Rząd Polski nie może się zgodzić na narzucenie Polsce ustroju obcego podstawowym pojęciom wolności, porządku prawnego i moralnym tradycjom narodu polskiego” . (…) Prawny Rząd Rzeczpospolitej Polskiej nie może uznać takiego narzuconego rozwiązania. Prezydent Rzeczpospolitej i rząd są mandatariuszami woli narodu, aż do czasu, gdy odbędą się w Polsce wolne i uczciwe wybory.

Deklaracja ta obowiązywała rząd w Londynie przez cały okres jego późniejszej działalności. Jednak wraz
z upływem czasu znaczenie władz na uchodźstwie zaczyna powoli niknąć.

Polskość żywa na obczyźnie

Od samego jednak początku rząd ten aktywnie angażował się w krzewienie wiedzy na temat zbrodni dokonywanych przez Sowietów na polskich obywatelach. Chodziło przede wszystkim o kwestię zbrodni katyńskiej, za którą Rosjanie usiłowali obarczyć winą Niemców. W 1948 r. ukazało się opracowanie „Zbrodnia katyńska w świetle dokumentów” z przedmową Władysława Andersa, przemycane później do Polski.

Krzewienie i promocja polskiej kultury oraz literatury to drugi istotny aspekt działalności rządu na uchodźstwie. W Londynie działały emigracyjne wydawnictwa, księgarnie i biblioteki. Wychodziła prasa, m.in. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, tygodnik „Orzeł Biały”.

Kolejnym prezydentem na uchodźstwie, desygnowanym na to stanowisko przez Raczkiewicza, na półtora miesiąca przed śmiercią, został August Zaleski. Objął on urząd prezydencki w czerwcu 1947 roku i był osobą najdłużej piastującą to stanowisko.

Po jego śmierci w 1972 roku prezydenturę objął działający aktywnie na rzecz zjednoczenia emigracji Stanisław Ostrowski. Scalenie ośrodków politycznych emigracji polskiej było najważniejszym osiągnięciem okresu jego rządów.

Prezydent Ostrowski bardzo dużo uwagi poświęcał sytuacji międzynarodowej, ze szczególnym uwzględnieniem tego, co działo się w ZSRR. W roku 1975 mówił: „Rok miniony był rokiem międzynarodowej ofensywy Rosji sowieckiej. Jej natężoną propagandę, której najbardziej obiegowym sloganem stało się słowo: odprężenie – usiłuje się Moskwa przedstawić jako głównego reżysera i budowniczego pokoju światowego. To największe oszustwo w dziejach nowożytnych (…)”.

Przez cały okres trwania władzy komunistycznej w Polsce, zwłaszcza pod sam jej koniec, ośrodek londyński żywo interesował się wydarzeniami w kraju, organizując pomoc dla demokratycznej opozycji.

Przemiany w Polsce dawały Prezydentom: Edwardowi Raczyńskiemu (1979-1986) i Kazimierzowi Sabbatowi (1986-1989) nadzieję na zakończenie misji „londyńczyków”.

Na straży demokracji do pierwszych wolnych wyborów

Kazimierz Sabbat zmarł nagle w Londynie, półtora miesiąca po częściowo wolnych wyborach 4 czerwca 1989 roku.

19 lipca tego roku na mocy porozumień Okrągłego Stołu, na Prezydenta Polski wybrano w Warszawie generała Wojciecha Jaruzelskiego.

22 lipca 1989 roku na Prezydenta na uchodźstwie został zaprzysiężony Ryszard Kaczorowski. Prof. Habielski zwraca uwagę na wyjątkową symbolikę tych dat, zwłaszcza tej ostatniej. 22 lipca, jak pamiętamy, obchodzono Narodowe Święto Odrodzenia Polski – najważniejsze polskie święto państwowe w okresie Polski Ludowej – rocznicę utworzenia rządu komunistycznego. „To było ostatnie »święto« lipcowe. Przestaje istnieć PRL, przestaje istnieć 22 lipca i przestają istnieć jego obchody” – pisze prof. Habielski.

W Polsce zachodziły przemiany. Premierem był opozycjonista Tadeusz Mazowiecki, a prezydentem komunista, generał Wojciech Jaruzelski. Zgodnie ze wspomnianą już odezwą z 1945 roku rząd polski w Londynie chciał zakończyć swoją misję, ale wstrzymywał się z ostateczną decyzją.

Zachowanie ciągłości demokratycznej władzy

Za pierwsze wolne wybory, rząd na uchodźstwie uznał prezydenckie, które odbyły się na przełomie listopada i grudnia 1990 roku. Wygrał je Lech Wałęsa. 20 grudnia prezydent Kaczorowski wydał dekret o zakończeniu działalności i rozwiązaniu rządu RP na uchodźstwie. Dwa dni później na Zamku Królewskim w Warszawie przekazał insygnia prezydenckie swojemu następcy.

Insygnia władzy przekazane przez prezydenta Kaczorowskiego to dokładnie te same, które prezydent Ignacy Mościcki zabrał ze sobą, wyjeżdżając z Polski 17 września 1939 roku, a więc w dniu, kiedy Rzeczpospolita znalazła się pod okupacją sowiecką.

Zobacz także:

Projekt objęty jest Patronatem Narodowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w Stulecie Odzyskania Niepodległości.

Projekt objęty jest Honorowym Patronatem Prezesa Rady Ministrów Mateusza Morawieckiego.

Inicjatywa jest realizowana przez Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie” we współpracy z Kancelarią Prezesa Rady Ministrów, Instytutem Pamięci Narodowej, Centrum Opatrzności Bożej, Ministerstwem Obrony Narodowej, Ministerstwem Spraw Zagranicznych oraz Biurem Programu „Niepodległa”.

Podziel się: